Amazonasmanta runa
NNqa maypipas Sierra suyupi paqarirqa, ichaqa ayllunqa llaqtayuq hinam huklawman astakurqa, Guillermo Rodríguez Lara umalliqpa kamachikuyninpi 1972 watamanta 1976 watakama Iskay kaq Reforma Agraria nisqa ruwakuptin, Ecuadorpa petrolero qullqi chaskisqanwan qullqichasqa, chaymi qallarirqa 1974 watapi.
Chay watakunapim CREA (Centro de Rehabilitación del Austro, utaq Sur de Rehabilitación Centro) nisqa kamarisqa karqa, José Gallardo generalpa pusasqan, chay pachaqa Amazonas nisqapi llaqtakunata kamarichkarqa, Ecuadorwan Perúwan "kawsaq fronterakuna" nisqa kaqkunata paqarichiyta munaspa. Ecuadorqa yaqa llapan Amazonas allpanta chinkachisqa karqan 1941 watapi, Perúwan Estados Unidoswan cauchomanta llipya maqanakuypi, Amazonas allpata mana mama llaqtayuq indihina runakunap hap'isqanrayku, Amazonas mayumanta wichayman Putumayo, Caquetá mayukunaman mana hark'asqa purisqankurayku, chaykunaqa República de Ecuador, Perú suyukunap rakinmi karqan.
1941 watakamaqa manam chay suyupi Ecuadorpa ejercitonqa karqachu, sapa kuti golpeswan dictadurakunawanmi preocupasqa karqa, chaykunam alternancia karqa pisi tiempolla presidencialwan, huk mana takyasqa Ecuadorpi, culturalmente hinaspa geográficamente Costaman rakisqa, cacao tarpuykunapas sasachakuypim tarikurqa plagakunawan hinaspa fiebre amarillawan, chaypim comercio, banco, navegación nisqakuna fundamental karqa. Costapiqa, huk mestizo, afro-latinoamericano tropical culturan wiñan, Colombia eje hina, pachanchismantapacha, Virreyalto de Nuevo Granada nisqapi, XVIII siglopi. Chaykamataq, Alto Pachakunapiqa, Perú, Bolivia hina, indihina culturam atiparqan, Inkakuna atipasqankumanta pacha. Kaypiqa, quechua simipas, religión católica nisqapas kay culturaq ukhunpin kashan, haciendakunapin chawpichasqa kashan, chaypin Indígena runakuna paqarirqanku, wiñarqanku, wañurqanku ima.
Amazonas, Galápagos islakunataqa karullapin qhawarirqanku. Pichqa kuti umalliq José María Velasco Ibarraqa Amazonastaqa mito nisparaqmi suticharqa, 1540 watamantapacha, Gonzalo Pizarrowan Orellanawan Quitomanta canelata qurita maskaspa maskayta qallarisqankumantapacha, manam haykapipas chayna qhapaq kayta tarirqakuchu. Ichaqa 1974 watapi Ecuador nacionmi Amazonasmanta petrolota apachiq ñawpaq kaq nacion kapurqan, kunanqa qoritan maskhashan. Morona Santiago Provinciaman chayamuq tiyaq runakuna ukhupin kasharqan NN, huk wayna, payqa marinero kayta munarqan. Ecuadorpa awqaq pusaqninkunaqa achkañam chay suyupi karqan, ichataq Piruw mayu patapi mama quchap awqaq suyunta wiñachichkaptin, amazónico mayukunata hap'inanpaq, amachananpaqpas, Ecuador mama quchapi marinakunallam karqan.
Yaqa 180 cm sayayniyuq kasqanrayku, kallpayuq kasqanrayku ima, Salinas llaqtapi naval academia nisqaman chaskisqa karqan, chaypachaqa Provincia de Guayas nisqapi aswan watukusqa turista playa karqan. Militar kananpaq entrenamientopi cuerponpi k’irisqa kasqanraykun marinamanta lloqsispa tiyaq runaman kutipurqan.
Provincianpi, Amazonas mayuman yaykuq mayukunata maskhaqmi tukurqan, aswantaqa Santiago, Cenepa mayukunapi, chaypin Cenepa maqanakuy 1995 watapi Ecuadorwan Perúwan maqanakurqanku. Kaymi karqan Sudaméricapi qhepa hatun maqanakuy, chaypin general José Gallardo, Ecuadorpa Ministro de Defensa hina, Fujimori dictadorpa Peru ejercitonta hark’ayta, qarqoyta atirqan.
NN, Ecuadorpa ejercitopi voluntario hina llamkaq, chay kitipi qiparqa, qhatuq hina llamkaspan Morona mayu urayta San Lorenzo llaqtaman, Alto Amazonas mayupa urayninpi, utaq norte lawpi Puerto Borjaman, Saramerizamanpas purispa. Kay kitikuna, 1941 watakama Ecuador mamallaktapak kashka, kay mayukunapi mana harkashka purinata ushachirka, Itamaraty rimanakuywan, Ecuadorwan Perúwan Brasilia llaktapi 1998 watapi firmashka, chay mayukunaka Ecuador mamallaktakunamanmi kushkami, paykunapak Andes urkumanta shamuk, Amazonas urkukama mastarikuq mayukunapi.
2006 watapi, Fundación Ecotrackers nisqatam mink'akurqan, Puerto Morona llaqtapi ñawpaq kaq Ecuador-Perupa hukllanakuynin, libre comercio nisqa feria nisqaman. Ecotrackers voluntarios, junta directivapi kaqkunapas, Ecuadormanta, Perúmanta delegacionkunawan kuska, aswantaqa chay lawmanta achka indígena runakunawan kuska. Ecuador mamallaktapika kay runakunaka Shuar runakunami kan, Perú mamallaktapipash Huambisa runakuna, paykunaka shuk shimi ayllullaktamantami kan, achuar runakunawan pakta. Kay huñukunaqa huk kutinmi huk qhapaq suyuta kamarqanku, Huallaga mayumanta, Perú suyupi Amazonas Inka qhapaq suyuwan tupaq, Ikwadurpi Pastaza mayukama — Urin Amerikapi aswan hatun indihina qhapaq suyukunamanta huknin.
2006 watamanta 2008 watakama, NN, fundación nisqawanmi Galápagos, Andes, Amazonas mayukunata Morona mayuninta purispa turista ñanta paqarichiyta munarqanku, Galápagos wat'akunata, Quitotapas Amazonaswan tinkuchispa. Ichaqa 2008 watapi Iwrupapi, Hukllachasqa Amirika Suyukunapi inmuebles nisqa sasachakuy kasqanraykum Ecuadorman turismo nisqa pisiyarurqa.
Rafael Correa kamachiy tukukuptin, 2017 watapi, Puerto Morona llaqtaman asfaltasqa ñanta ruwasqa, luz, internet, televisión satélite nisqakunata apamuspa, tukuy imata sayachirqa.
Lenin Moreno kamachikusqanmanta pacham, Morona mayu patanpi, "Pantaleón y las Visitadoras" nisqa siq'isqa pilikulap rurasqan kitikunapi, Piruw-Ecuadorpa hukllanakuynin tukusqa. Kunan pacha, chay kitipiqa Peru suyupi cocaina rantikunapaq, mana kamachisqa quri hurquypaqpas llamk'achisqa.
